САВОЛ: Электр энергетика умумтизимидаги блек-аут ҳодисаси қандай содир бўлади? Релели ҳимоя ва автоматика тизими нима?

ЖАВОБ: Электр энергетика умумтизимидаги блэк-аут (blackout) — бу бутун бир минтақа ёки мамлакат миқёсида электр энергияси таъминотининг тўлиқ узилиши (тизимли авария) ҳисобланади. Ушбу ҳодиса сониялар ичида занжирварий реакция кўринишида ривожланади ва унинг олдини олишда релели ҳимоя тизими марказий ролни ўйнайди.

1. Блэк-аут ҳодисаси қандай содир бўлади?

Энергия тизими — бу барча электр станциялари, подстанциялар ва узатиш линияларини бирлаштирган улкан ва мураккаб организмдир. Унда ишлаб чиқарилаётган электр энергияси айни вақтдаги истеъмолга тенг бўлиши (мувозанат) шарт. Блэк-аут одатда қуйидаги босқичларда содир бўлади:

Тизимдаги дастлабки бузилиш: Кучли бўрон, чақмоқ уриши, техник носозлик ёки инсон омили сабабли йирик юқори кучланишли линия узилади ёки йирик электр станцияси ишдан чиқади.

Мувозанатнинг бузилиши ва занжирварий реакция: Агар йирик станция ўчса, тизимда бирданига энергия етишмовчилиги (дефицит) юзага келади ва частота (нормада 50 Гтс) кескин тушиб кетади. Қолган линия ва трансформаторларга меъёрдан ортиқча юклама (перегрузка) тушади.

Автоматиканинг ўчиши: Ҳаддан ташқари юклама тушган бошқа линиялар ҳам ўз-ўзини ҳимоя қилиш учун автоматик равишда тармоқдан узила бошлайди.

Тизимнинг парчаланиши ва блек-аут: Занжирварий ўчишлар оқибатида бутун бошли энергия тизими қисмларга бўлиниб кетади. Кучланиш ва частота критик даражага тушгач, барча электр станциялари ўз ускуналарини ҳалокатдан асраш учун автоматик равишда тўлиқ ўчади. Натижада бутун бошли ҳудуд қоронғуликда қолади.

2. Релели ҳимоя ва автоматика (РҲА) тизими нима?

Релели ҳимоя ва автоматика (РҲА) — бу энергия тизимининг «иммунитети» ва "асаб тизими" бўлиб, у носозликларни сониянинг мингдан бир улушида аниқлайди ва зарарланган қисмни бутун тизимдан ажратиб ташлайди.
РҲА бўлмаганида, ҳар қандай кичик қисқа туташув ҳам дарҳол блек-аутга ёки улкан ёнғинларга олиб келган бўларди.
РҲА тизимининг асосий вазифалари:

Ҳимоя қилиш: Тизимда қисқа туташув ёки ўта юқори юклама бўлганда, носоз ҳудудни (масалан, айнан ўша линияни) зарядланишдан дарҳол узади, қолган тизим эса соғлом ишлашда давом этади.

Автоматика (тизимни қайта тиклаш): Агар линияга дарахт шохи тегиб кетиб, кейин тушиб кетган бўлса (вақтинчалик носозлик), автоматика линияни бир неча сониядан кейин қайта ёқади (АПВ — автоматик қайта ёқиш).

Частотани ушлаб туриш (АЧР): Агар тизимда электр етишмовчилиги сезилса, автоматика блэк-аутнинг олдини олиш учун иккинчи даражали истеъмолчиларни (масалан, айрим туманларни) мажбурий ўчиради, бу билан бутун тизим ҳалокатга учрашидан сақлаб қолинади. 

«Ўзбекистон МЭТ» АЖ Ахборот хизмати 

t.me/uzmetaxborotxizmati