SAVOL: Elektr energetika umumtizimidagi blek-aut hodisasi qanday sodir bo‘ladi? Releli himoya va avtomatika tizimi nima?

JAVOB: Elektr energetika umumtizimidagi blek-aut (blackout) — bu butun bir mintaqa yoki mamlakat miqyosida elektr energiyasi ta’minotining to‘liq uzilishi (tizimli avariya) hisoblanadi. Ushbu hodisa soniyalar ichida zanjirvariy reaksiya ko‘rinishida rivojlanadi va uning oldini olishda releli himoya tizimi markaziy rolni o‘ynaydi.

1. Blek-aut hodisasi qanday sodir bo‘ladi?

Energiya tizimi — bu barcha elektr stansiyalari, podstansiyalar va uzatish liniyalarini birlashtirgan ulkan va murakkab organizmdir. Unda ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasi ayni vaqtdagi iste’molga teng bo‘lishi (muvozanat) shart. Blek-aut odatda quyidagi bosqichlarda sodir bo‘ladi:

Tizimdagi dastlabki buzilish: Kuchli bo‘ron, chaqmoq urishi, texnik nosozlik yoki inson omili sababli yirik yuqori kuchlanishli liniya uziladi yoki yirik elektr stansiyasi ishdan chiqadi.

Muvozanatning buzilishi va zanjirvariy reaksiya: Agar yirik stansiya o‘chsa, tizimda birdaniga energiya yetishmovchiligi (defisit) yuzaga keladi va chastota (normada 50 Gts) keskin tushib ketadi. Qolgan liniya va transformatorlarga me’yordan ortiqcha yuklama (peregruzka) tushadi.

Avtomatikaning o‘chishi: Haddan tashqari yuklama tushgan boshqa liniyalar ham o‘z-o‘zini himoya qilish uchun avtomatik ravishda tarmoqdan uzila boshlaydi.

Tizimning parchalanishi va blek-aut: Zanjirvariy o‘chishlar oqibatida butun boshli energiya tizimi qismlarga bo‘linib ketadi. Kuchlanish va chastota kritik darajaga tushgach, barcha elektr stansiyalari o‘z uskunalarini halokatdan asrash uchun avtomatik ravishda to‘liq o‘chadi. Natijada butun boshli hudud qorong‘ulikda qoladi.

2. Releli himoya va avtomatika (RHA) tizimi nima?

Releli himoya va avtomatika (RHA) — bu energiya tizimining "immuniteti" va "asab tizimi" bo‘lib, u nosozliklarni soniyaning mingdan bir ulushida aniqlaydi va zararlangan qismni butun tizimdan ajratib tashlaydi.
RHA bo‘lmaganida, har qanday kichik qisqa tutashuv ham darhol blek-autga yoki ulkan yong‘inlarga olib kelgan bo‘lardi.
RHA tizimining asosiy vazifalari:

Himoya qilish: Tizimda qisqa tutashuv yoki o‘ta yuqori yuklama bo‘lganda, nosoz hududni (masalan, aynan o‘sha liniyani) zaryadlanishdan darhol uzadi, qolgan tizim esa sog‘lom ishlashda davom etadi.

Avtomatika (tizimni qayta tiklash): Agar liniyaga daraxt shoxi tegib ketib, keyin tushib ketgan bo‘lsa (vaqtinchalik nosozlik), avtomatika liniyani bir necha soniyadan keyin qayta yoqadi (APV — avtomatik qayta yoqish).

Chastotani ushlab turish (AChR): Agar tizimda elektr yetishmovchiligi sezilsa, avtomatika blek-autning oldini olish uchun ikkinchi darajali iste’molchilarni (masalan, ayrim tumanlarni) majburiy o‘chiradi, bu bilan butun tizim halokatga uchrashidan saqlab qolinadi. 

«O‘zbekiston MET» AJ Axborot xizmati 

t.me/uzmetaxborotxizmati