2019–2024 йиллардаги маълумотлар ушбу ҳаволада    arxiv.uzbekistonmet.uz
ОАВ ва жамоатчилик билан ишлаш
ОАВ: Марказий Осиёда ягона электр энергияси бозорини яратишга тайёргарлик кўрилмоқда. Тафсилотлар — gazeta.uz
  • 19.11.2026
  • 14

Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон ва Тожикистон кейинги суткага электр энергияси етказиб бериш бўйича умумий савдо майдончасини очади. «Энергия» маркази савдо қоидаларини ишлаб чиқадиган, платформани ишга туширадиган ва бозорни дастлабки икки йил бошқарадиган компанияни танлашга киришди.

Марказий Осиё мамлакатлари ўртасида электр энергияси оқимларини мувофиқлаштирувчи «Энергия» координацион-диспетчерлик маркази (КДМ) Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон ва Тожикистон иштирокидаги пилот электр энергияси бозорини ишлаб чиқиш ва ишга тушириш учун консалтинг компаниясини танлашни бошлади. Аризалар 30 ноябргача қабул қилинади, дейилади марказ эълонида.

Харидлар режасига кўра, шартноманинг тахминий қиймати 2 миллион долларни ташкил этади.

Лойиҳа тўртта давлат — Ўзбекистон, Қозоғистон, Қирғизистон ва Тожикистонни қамраб олади. Уни амалга ошириш Жаҳон банкининг минтақавий электр энергияси савдосини ривожлантириш ва давлатлараро электр тармоқларини мустаҳкамлашга қаратилган Regional Electricity Market Interconnectivity and Trade (REMIT) дастури доирасида молиялаштирилади.

Техник топшириққа мувофиқ, танланган компания ҳуқуқий ва ташкилий ҳужжатларни тайёрлаши, электрон савдо платформасини, нархларни аниқлаш ва иштирокчилар ўртасида ҳисоб-китоб қилиш тизимини ишлаб чиқиши, шунингдек, бошланғич босқичда бозор фаолиятини таъминлаши керак.

Ишларни бошлаш дастлабки тарзда 2027 йил май ойига режалаштирилган. Тизимни ишлаб чиқиш ва жорий этишга тахминан 18 ой ажратилади, шундан сўнг пудратчи уни яна икки йил давомида эксплуатация қилиши лозим. Шартномани ҳар йили узайтириш имконияти кўзда тутилган.

Шу билан бирга, техник топшириқнинг батафсил жадвалида савдолар шартнома тузилганидан тахминан 20 ой ўтгач бошланиши назарда тутилган. Шундай қилиб, дастлабки муддатларга риоя қилинган тақдирда, пилот бозор 2028 йил охири — 2029 йил бошида ишга тушиши мумкин.

Минтақавий бозор қандай ишлайди?

Биринчи босқичда «бир сутка олдин» (Day-Ahead Market, DAM) бозорини яратиш режалаштирилган. Унинг иштирокчилари кейинги сутканинг муайян соатларида етказиб бериш шарти билан электр энергиясини сотиб олиш ёки сотиш учун буюртмалар бера олади.

Бундай тизим мамлакатларга мавжуд генерация қувватларидан янада самарали фойдаланиш ва қўшнилардан импорт қилиш ҳисобига қисқа муддатли электр энергияси тақчиллигини қоплаш имконини бериши кутилмоқда.

Масалан, агар маълум соатларда бир мамлакатда ортиқча электр энергияси ҳосил бўлса, уни минтақавий бозор иштирокчиларига таклиф қилиш мумкин бўлади. Қувват етишмовчилигини бошдан кечираётган бошқа давлат эса сотиб олиш учун буюртма бера олади.

Узоқ муддатли давлатлараро шартномалардан фарқли ўлароқ, қисқа муддатли бозор кейинги суткага бўлган эҳтиёж ва мавжуд электр энергияси ҳажмини ҳисобга олган ҳолда етказиб беришни келишиш имконини беради.

Техник топшириққа кўра, аввало, миллий бозорлар учун зарур бўлган ҳажмлар аниқланади. Шундан сўнг рухсат берилган иштирокчилар минтақавий бозорда ортиқча электр энергиясини таклиф қилишлари ёки тақчилликни қоплаш учун буюртмалар жойлаштиришлари мумкин бўлади.

Бунда мамлакатлар ўртасидаги амалдаги икки томонлама келишувлар ўз кучида қолади. Минтақавий савдо платформаси уларнинг ўрнини босиши эмас, балки тўлдириши керак.

Бозорнинг дастлабки иштирокчилари сифатида миллий энергетика компаниялари, электр энергиясининг ягона харидорлари ва тизим операторларини жалб этиш кўзда тутилган.

Қайси ташкилотлар савдоларда иштирок этиш ҳуқуқига эга бўлишини ҳар бир давлат мустақил равишда белгилайди.

Нархлар қандай шаклланади?

Янги тизимнинг асосий фарқларидан бири бозор нархларини шакллантириш механизми бўлади. Техник топшириқда харидорлар ва сотувчиларнинг буюртмаларини солиштирадиган, битимлар ҳажмини аниқлайдиган ва электр энергияси нархини ҳисоблайдиган махсус алгоритмдан фойдаланиш кўзда тутилган.

Бошланғич босқичда савдо валютаси сифатида АҚШ доллари танланган. Нархлар мегаватт-соат (МВт/соат) учун долларда белгиланиши режалаштирилмоқда. Ҳисоб-китоблар учун зонали модель қўлланади: ҳар бир савдо зонасида нарх талаб, таклиф ва электр тармоқлари чекловларига қараб фарқ қилиши мумкин.

Алгоритм давлатлараро электр узатиш линияларининг мавжуд ўтказувчанлик қобилиятини, узатишдаги йўқотишларни ва учинчи давлатлар орқали транзит қийматини ҳисобга олиши керак.

Ҳар бир зона ва ҳар бир савдо оралиғида бажарилган буюртмалар учун ягона ҳисоб-китоб нархи механизмидан фойдаланиш кўзда тутилган.

Натижада тизим қанча электр энергияси сотилиши ёки сотиб олинишини, қандай нархда ва қайси давлатлараро тармоқлар орқали узатилиши мумкинлигини автоматик равишда аниқлаши лозим.

Келгусида савдо платформасига янги давлатлар, иштирокчилар ва битим турларини қўшиш орқали уни кенгайтириш режалаштирилмоқда.

Хусусан, сутка ичидаги бозор, мувозанатловчи бозор ва нисбатан узоқ муддатли шартномалар бўйича савдоларни жорий этиш имкониятлари кўриб чиқилмоқда.

Бу битимларни ҳақиқий етказиб бериш вақтига яқинроқ муддатда тузатиш имконини беради, бу эса ишлаб чиқариши об-ҳаво шароитига боғлиқ бўлган қуёш ва шамол генерацияси улуши ортиб бораётган шароитда, айниқса, муҳимдир.

Савдоларни ким бошқаради?

Бошланғич босқичда минтақавий бозор оператори сифатида танланган халқаро компания иш олиб боради, у дастурий таъминотни тақдим этади ва хизмат кўрсатувчи сифатида савдолар ўтказилишини таъминлайди.

Лойиҳани мувофиқлаштиришни «Энергия» КДМ амалга оширади — бу 2006 йилдан бери Марказий Осиё энергетика тизимлари ишини, жумладан, давлатлараро электр энергияси оқимлари ва диспетчерлик бошқарувини мувофиқлаштириш билан шуғулланиб келаётган минтақавий ташкилотдир.

Келгусида иштирокчи давлатлар бозорни бошқаришнинг доимий ташкилий моделини белгилашлари керак. Бу алоҳида мустақил минтақавий оператор ёки бозор оператори ва энергетика тизимларини мувофиқлаштириш функцияларини бирлаштирган тузилма бўлиши мумкин.

Шунингдек, савдолар шаффофлигини, иштирокчиларнинг тенг ҳуқуқли бўла олишини ва қоидаларга риоя этилишини назорат қилишни таъминлаши керак бўлган бозор устидан назорат механизмини яратиш ҳам назарда тутилган.

Танланган маслаҳатчи иштирокчиларни қўйиш, буюртмалар бериш тартиби, ҳисоб-китобларни ўтказиш, молиявий таъминот тақдим этиш, низоларни ҳал қилиш ва етказиб бериш шартлари бузилганда кўриладиган чораларни тартибга солувчи ҳужжатларни тайёрлаши керак бўлади.

Тизим ишлаши учун буюртмалар бериш, нархларни аниқлаш, ҳисоб-китоблар, бозор мониторинги ва электр тармоқлари чекловлари тўғрисида ахборот алмашишнинг электрон модуллари яратилади.

Платформа инглиз ва рус тилларида ишлаши керак. Киберхавфсизлик, маълумотларнинг захира нусхасини яратиш ва тизимнинг техник носозликларга чидамлилиги бўйича алоҳида талаблар кўзда тутилган.

Реал савдолар бошланишидан олдин пудратчи камида икки ҳафта давом этадиган синовларни ўтказиши лозим.

Тест жараёнида иштирокчилар ҳар куни буюртмалар беради ва ҳисоб-китоб натижаларини олади, бироқ ушбу битимлар бўйича электр энергиясини жисмоний етказиб бериш ва молиявий ҳисоб-китоблар амалга оширилмайди.

Тизимни ишлаб чиқишдан ташқари, маслаҳатчи савдоларни ўтказадиган камида 30 нафар мутахассисни ўқитиши, шунингдек, бўлажак бозор оператори ходимларини тайёрлаши керак.

Хизмат кўрсатиш даври тугагандан сўнг дастурий платформа ва ундан фойдаланиш ҳуқуқлари буюртмачига ёки ташкил этилган минтақавий операторга ўтиши лозим.

Марказий Осиё мамлакатларига умумий энергия бозори нима учун керак?

Техник топшириқда қайд этилишича, Марказий Осиё давлатлари бир-бирини тўлдирувчи энергетика ресурсларига эга.

Қирғизистон ва Тожикистонда гидроэнергетика муҳим роль ўйнаса, Қозоғистон, Ўзбекистон ва Туркманистон йирик иссиқлик генерацияси қувватларига эга. Бундан ташқари, минтақада қуёш ва шамол электр станцияларида электр энергияси ишлаб чиқариш фаол ривожланмоқда.

Бундай тузилма мавсум, сутка вақти ва генерация қувватларининг мавжудлигига қараб электр энергияси алмашинуви учун имконият яратади. Бироқ мавжуд салоҳиятдан тўлиқ фойдаланилмаяпти.

Жаҳон банки баҳолашига кўра, трансчегаравий савдо Марказий Осиёдаги электр энергиясига бўлган умумий талабнинг атиги 3 фоизини таъминлайди. Лойиҳанинг техник топшириғида, шунингдек, давлатлараро оқимлар мавжуд тармоқлар ўтказувчанлик қобилиятининг тахминан 40 фоизидан фойдаланиши таъкидланган.

Тўсиқлар қаторида миллий энергетика бозорлари моделларининг фарқлилиги, электр тармоқлари чекловлари, қисқа муддатли савдонинг ягона механизми йўқлиги ва мамлакатлар ўртасидаги мувофиқлаштиришнинг етарли эмаслиги кўрсатилган.

СССР парчаланганидан сўнг минтақа давлатлари асосан ўз энергетика мустақиллигини таъминлашга эътибор қаратди, бу эса давлатлараро электр энергияси савдоси ҳажмининг қисқаришига олиб келди.

Шу билан бирга, Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон ва Ўзбекистон энергетика тизимлари ҳозирги вақтда Марказий Осиё Бирлашган энергетика тизими доирасида синхрон ишлашда давом этмоқда.

Истиқболда минтақавий интеграцияни кенгайтириш имкониятини Туркманистон ҳам кўриб чиқмоқда. Бироқ бошланғич босқичда пилот бозор тўртта мамлакатни қамраб олади.

Жаҳон банки баҳолашича, 2050 йилга бориб Марказий Осиёда электр энергиясига бўлган талаб уч баробар ошиши мумкин. Дастур минтақавий электр энергияси савдоси ҳажмини йилига камида 15 миллиард кВт/соатгача ошириш, давлатлараро тармоқларнинг ўтказувчанлик қобилиятини 16 ГВтгача кенгайтириш ва 9 ГВтгача экологик тоза энергетика қувватларини интеграция қилиш учун шароит яратишни назарда тутади.

Биринчи босқич учун Ўзбекистон, Қирғизистон, Тожикистон ва «Энергия» марказига грантлар ва имтиёзли молиялаштириш кўринишида 143,2 миллион доллар ажратилиши кўзда тутилган.

Gazeta ёзганидек, ҳозирда мамлакатлар етказиб бериш бўйича асосан тўғридан тўғри келишиб олади, айниқса, қишда. Умумий майдонча иштирокчиларга мунтазам равишда буюртмалар бериш ва электр энергиясини савдоларда шаклланадиган нарх бўйича сотиб олиш имконини беради. 

Манба: https://www.gazeta.uz/ 

«Ўзбекистон МЭТ» АЖ Ахборот хизмати 

http://t.me/uzmetaxborotxizmati